Ładowanie koszyka...
Cynk – na co pomaga, jakie są objawy niedoboru i jak go suplementować?
Cynk – najważniejsze w 30 sekund 🔬
Cynk to kofaktor ponad 300 enzymów – wspiera odporność, zdrowie skóry i włosów, konwersję hormonów tarczycy (T4→T3) i funkcje poznawcze. Organizm go nie magazynuje, więc musisz dostarczać go codziennie.
| Co warto wiedzieć | Odpowiedź |
|---|---|
| Dzienne zapotrzebowanie | 8–11 mg (NIH), do 16 mg przy diecie bogatej w fityniany (EFSA) |
| Najczęstsze objawy niedoboru | Częste infekcje, wypadanie włosów, zaburzenia smaku, wolne gojenie ran |
| Najlepsza forma suplementu | Pikolinian, bisglisynian (chelatowany), cytrynian, glukonian |
| Bezpieczna dawka suplementacyjna | 15–25 mg/d długoterminowo, do 30 mg/d pod kontrolą |
| Forma do unikania | Tlenek cynku – słabo przyswajalny doustnie |
Kim jestem: Wiktor Smolarek, naturopata i trener personalny. Prowadzę sklep Zdrowe Życie Ganesha w Poddębicach i współtworzę Zdrowotka.pl
Czym jest cynk i za co odpowiada w organizmie? 💡
Cynk to drugi po żelazie najobficiej występujący metal śladowy w organizmie – uczestniczy w ponad 300 reakcjach enzymatycznych, jest elementem strukturalnym setek białek i pełni kluczową rolę w odporności, syntezie DNA, hormonach i funkcjach poznawczych.
Cynk a odporność – jak wspiera układ immunologiczny?
Cynk jest niezbędny do rozwoju i funkcji limfocytów T, komórek NK i neutrofili. Duża analiza badań z 2024 roku potwierdza: pastylki do ssania z cynkiem (≥75 mg/d, glukonian lub octan) przyjmowane w ciągu 24 h od pierwszych objawów skracają przeziębienie o 20–37%. To dawka krótkoterminowa (3–7 dni, nie tygodnie). Profilaktycznie 10–20 mg/d nie zmniejsza istotnie liczby infekcji u zdrowych dorosłych.
Cynk a skóra, włosy i paznokcie
Cynk wspiera syntezę kolagenu, keratyny i gojenie ran. Badania z 2021 roku pokazują: osoby z trądzikiem mają niższe stężenie cynku, a suplementacja 30–50 mg/d przez 8–12 tygodni istotnie zmniejsza liczbę zmian zapalnych. Przy niedoborze cynku włosy wypadają rozlanie (telogen effluvium), a suplementacja 15–30 mg/d przez 3–6 miesięcy poprawia odrost – głównie u osób z potwierdzonym niedoborem.
👉 Przeczytaj też: Kolagen a zdrowie skóry – co mówią badania?
Cynk a hormony i płodność
U mężczyzn z subfertylnością i niskim cynkiem suplementacja 20–40 mg/d przez 3–6 miesięcy poprawia liczbę, ruchliwość i morfologię plemników. Efekt na testosteron widoczny głównie przy wyjściowo niskim poziomie Zn. Cynk jest też kofaktorem dejodynaz odpowiedzialnych za konwersję T4→T3 – w badaniach klinicznych 30 mg/d przez 6–10 tygodni poprawiało fT3 u osób z niedoczynnością tarczycy.
Jakie są objawy niedoboru cynku? 🔍
Niedobór cynku objawia się nawracającymi infekcjami, wypadaniem włosów, zaburzeniami smaku i węchu, wolnym gojeniem ran i drażliwością – objawy neurologiczne (problemy z koncentracją, „mgła mózgowa”) mogą występować przy poziomach poniżej 70–80 mcg/dL.
Objawy skórne niedoboru cynku
Przy niedoborze cynku skóra staje się sucha, szorstka, łuszcząca się. W ciężkich przypadkach (wrodzony defekt wchłaniania – acrodermatitis enteropathica) pojawia się charakterystyczna triada: zmiany skórne wokół ust, oczu i na kończynach + biegunka + wypadanie włosów.
⚠️ Białe plamki na paznokciach (leukonychia) – wbrew popularnemu przekonaniu, przeglądy dermatologiczne wskazują, że są to zwykle ślady po mikrourazach, nie wiarygodny marker niedoboru cynku. Niedobór może wpływać na wzrost paznokci, ale izolowane białe plamki nie są diagnostyczne.
Trądzik i łojotok mogą nasilać się przy niedoborze – cynk ma działanie przeciwzapalne i antyandrogenne w skórze. Gojenie ran zwalnia, bo cynk jest kluczowy dla namnażania keratynocytów i syntezy kolagenu.
Objawy neurologiczne niedoboru cynku
Cynk pełni rolę modulatora receptorów NMDA (glutaminian), wpływa na układ GABA i serotoninowy. Przy niedoborze dochodzi do nadmiernej aktywacji NMDA i nasilenia stresu oksydacyjnego – co przekłada się na:
- 🧠 Problemy z koncentracją i pamięcią – „mgła mózgowa”
- 😤 Drażliwość, wahania nastroju
- 😞 Objawy depresyjne – niższe stężenia cynku u osób z depresją; suplementacja jako dodatek do SSRI poprawia odpowiedź u części pacjentów
- 👅 Zaburzenia smaku i węchu – cynk jest kofaktorem białka gustin, niezbędnego do regeneracji receptorów smakowych
Wyraźna neuropatia obwodowa (mrowienie, drętwienie) przy samym niedoborze cynku jest rzadka – w odróżnieniu od B12, gdzie jest częsta. Jeśli masz mrowienie kończyn, zbadaj najpierw B12.
Kiedy warto w ogóle zbadać poziom cynku?
Zastanów się nad badaniem cynku w surowicy, jeśli rozpoznajesz u siebie przynajmniej 2–3 z tych sytuacji:
- 🤧 Często chorujesz – łapiesz każde przeziębienie, infekcje ciągną się tygodniami
- 💇 Włosy wypadają garściami albo wyraźnie się przerzedzają
- 💅 Paznokcie są kruche, łamią się i wolno rosną
- 🦋 Masz Hashimoto lub niedoczynność tarczycy i czujesz, że leki „nie działają jak powinny”
- 👅 Jedzenie straciło smak albo gorzej czujesz zapachy
- 🥗 Jesz mało mięsa, dużo strączków i pełnego ziarna (fityniany blokują cynk)
- 💊 Bierzesz na stałe leki na zgagę (omeprazol) lub diuretyki
Jeśli pasujesz do 2–3 punktów – poproś lekarza o cynk w surowicy (koszt ok. 25–40 zł w prywatnym laboratorium, wynik tego samego dnia).
Jak stwierdzić niedobór cynku – badania i normy?
Standardowe badanie to cynk w surowicy – norma 70–120 mcg/dL (10–18 mcmol/L). Najlepiej pobrać krew na czczo rano, bo posiłek i rytm dobowy obniżają wynik.
⚠️ Ograniczenia: Poziom cynku w surowicy jest wrażliwy na stan zapalny i albuminy – prawidłowy wynik nie wyklucza niedoboru przy objawach i niskiej podaży. Badanie pierwiastków we włosach nie jest rekomendowane jako test diagnostyczny (zbyt duża zmienność). Fosfataza zasadowa (ALP) może być obniżona przy przewlekłym niedoborze (cynk jest jej kofaktorem), ale to marker bardzo nieswoisty.
Niedobór cynku i selenu – dlaczego często idą w parze?
Cynk i selen współpracują jako kofaktory enzymów tarczycowych (konwersja T4→T3) i antyoksydacyjnych. Marginalny niedobór obu minerałów jest częsty u kobiet 50+, szczególnie na dietach z małą ilością mięsa i ryb – szacunkowo 10–30% ma spożycie poniżej rekomendacji jednego lub obu.
Czy można brać cynk i selen razem? Tak – brak danych o istotnej konkurencji wchłaniania przy typowych dawkach (10–30 mg Zn + 50–200 mcg Se). Większość preparatów multiwitaminowych łączy je w jednej kapsułce.
W czym jest cynk – najlepsze źródła w diecie? 🥩
Najbogatsze źródło cynku to ostrygi (16–32 mg/100 g), ale praktycznie najważniejsze to wołowina (4–9 mg/100 g), pestki dyni (7–8 mg/100 g) i nasiona konopi (7–10 mg/100 g) – z produktów zwierzęcych cynk wchłania się 2–3 razy lepiej niż z roślinnych.
| Źródło | Cynk (mg/100 g) | Biodostępność |
|---|---|---|
| 🦪 Ostrygi | 16–32 | ✅ Bardzo wysoka |
| 🥩 Wołowina | 4–9 | ✅ Wysoka (30–50%) |
| 🎃 Pestki dyni | 7–8 | 🟡 Średnia (fityniany) |
| 🌿 Nasiona konopi | 7–10 | 🟡 Średnia |
| 🥜 Orzechy nerkowca | 5–6 | 🟡 Średnia |
| 🧀 Żółty ser | 2,5–4 | ✅ Wysoka |
| 🥚 Jajka (2 szt.) | ~1,3 | ✅ Wysoka |
| 🫘 Ciecierzyca, soczewica | 1–3 | ❌ Niska (fityniany) |
| 🍫 Gorzka czekolada 70%+ | 3–4 | 🟡 Średnia |
Wskazówka dla wegetarian: Moczenie strączków (8–12 h), kiełkowanie nasion i fermentacja (chleb na zakwasie) rozkładają fityniany i znacząco poprawiają wchłanianie. Przy diecie roślinnej rozsądne jest 10–15 mg/d z suplementu jako poduszka bezpieczeństwa.
Co wypłukuje cynk z organizmu?
Najsilniej wpływają na utratę cynku:
- 💊 Leki: diuretyki tiazydowe (zwiększają wydalanie nerkowe), PPI/leki na zgagę (zmniejszają wchłanianie), antykoncepcja hormonalna – słabsze dowody, ale raportowane
- 🌾 Fityniany (pełne zboża, strączki bez obróbki) – mogą obniżyć wchłanianie nawet do 15% (EFSA)
- 🍷 Alkohol – zmniejsza wchłanianie i zwiększa utratę przez nerki
- 🏃 Intensywny wysiłek/pocenie – sportowcy wytrzymałościowi są grupą ryzyka
- ☕ Kawa i herbata z posiłkiem – taniny konkurują o wchłanianie (efekt słabszy niż fitynianów)
Ile cynku dziennie i kiedy brać – dawkowanie? 💊
Skuteczne dawki z badań to 15–25 mg dziennie do uzupełnienia niedoboru i 30–50 mg przy trądziku czy tarczycy, przyjmowane z posiłkiem – najważniejszy jest wybór formy organicznej zamiast tlenku cynku.
| Cel | Dawka | Czas |
|---|---|---|
| Uzupełnienie niedoboru | 15–25 mg/d | 8–12 tyg. |
| 🧴 Trądzik, skóra | 30–50 mg/d | 8–12 tyg. |
| 💇 Włosy (wypadanie) | 15–30 mg/d | 3–6 mies. |
| 🧪 Płodność męska | 20–40 mg/d | 3–6 mies. |
| 🦋 Tarczyca / Hashimoto | 30 mg/d | 6–10 tyg. |
| 🛡️ Przeziębienie (lozenges) | 75–90 mg/d | 3–7 dni! |
Cynk brać rano czy wieczorem?
Z posiłkiem – na pusty żołądek częściej powoduje nudności. Na pusty żołądek absorpcja jest teoretycznie wyższa, ale NIH zaleca branie z jedzeniem ze względu na tolerancję. Pora dnia (rano/wieczór) nie ma znaczenia w badaniach – ważna jest regularność. Przy wyższych dawkach wieczór bywa praktyczniejszy (mniej kolizji z innymi suplementami).
Jak przyjmować cynk – z czym łączyć, a z czym nie?
| Interakcja | Problem | Rozwiązanie |
|---|---|---|
| 🔴 Żelazo | Konkurencja o transportery | Odstęp 2–3 h |
| 🔴 Wapń (wysokie dawki) | Ogranicza absorpcję Zn | Nie łącz w jednej dawce |
| 🔴 Tetracykliny, fluorochinolony | Chelatacja → słabszy antybiotyk | Cynk 2 h przed lub 4–6 h po |
| 🟡 Miedź (przy >40 mg Zn/d) | Niedobór miedzi po miesiącach | Dodaj 1–2 mg miedzi/d |
| ✅ Selen | Brak istotnej konkurencji | Można brać razem |
| ✅ Witamina C | Brak interakcji | Można brać razem |
👉 Przeczytaj też: Witamina C – dawkowanie, formy, kiedy brać [2026]
Czy można łączyć cynk z magnezem?
Wbrew powszechnemu przekonaniu, brak mocnych dowodów na istotną konkurencję wchłaniania cynku i magnezu – korzystają z różnych transporterów jelitowych, więc się nie „gryzą”. Badania naukowe nie wykazują problemów przy łączeniu w typowych dawkach. Nie ma konieczności rozdzielania ich o 2 godziny, chyba że bierzesz bardzo wysokie dawki lub masz wrażliwy żołądek.
👉 Przeczytaj też: Magnez – kiedy brać rano czy wieczorem? [2026]
Czy można łączyć cynk i selen?
Tak – przy typowych dawkach nie ma konkurencji wchłaniania. Kombinacja cynk + selen jest szczególnie logiczna przy problemach z tarczycą (Hashimoto): cynk wspiera konwersję T4→T3, selen obniża anty-TPO. Brak jednak mocnych badań porównujących kombinację Se+Zn vs monoterapię.
Ile cynku dziennie maksymalnie – kiedy za dużo?
EFSA zaleca maksymalnie 25 mg/d, NIH 40 mg/d łącznie z dietą. Praktycznie: celuj w 15–25 mg/d długoterminowo. Do 30 mg/d pod kontrolą. Powyżej 40 mg/d tylko krótkoterminowo lub z badaniami miedzi.
Jaki cynk jest najbardziej przyswajalny – formy suplementu? 🏷️
Najlepiej przyswajalnymi formami cynku są bisglisynian (chelatowany) i glukonian – nowsze przeglądy nie potwierdzają jednoznacznej wyższości pikolinianu, a tlenek cynku jest wyraźnie gorszy od wszystkich form organicznych.
| Forma cynku | Biodostępność | Dla kogo? | Cena |
|---|---|---|---|
| Pikolinian cynku | ✅ Wysoka | Dobra forma ogólna, dobrze przebadana | Średnia-wyższa |
| Bisglisynian (chelatowany) | ✅ Wysoka | Wrażliwy żołądek – mniej nudności | Wyższa |
| Cytrynian cynku | ✅ Wysoka | Dobra opcja uniwersalna | Średnia |
| Glukonian cynku | ✅ Wysoka | Najczęściej stosowany w badaniach klinicznych | Niska-średnia |
| Tlenek cynku | ❌ Niska | Tylko maści zewnętrzne – nie jako suplement | Niska |
Analiza z 2024 roku porównująca formy cynku: bisglisynian i glukonian miały najlepszą absorpcję, cytrynian podobną. Tlenek cynku miał absorpcję o 30–50% niższą niż formy organiczne. Stare małe badanie sugerowało wyższość pikolinianu, ale nowsze przeglądy podkreślają, że brakuje współczesnych badań potwierdzających jego przewagę nad bisgliszynianem czy glukonianem.
Cynk organiczny – co to znaczy i na co pomaga?
W suplementach „cynk organiczny” oznacza cynk związany z cząsteczką zawierającą węgiel (pikolinian, bisglisynian, cytrynian, glukonian). „Nieorganiczne” formy to tlenek, siarczan, chlorek. Formy organiczne mają znacznie lepszą biodostępność doustną – organizm łatwiej je wchłania.
Preparaty „trio” (np. pikolinian + cytrynian + glukonian w jednej tabletce) nie mają mocnego uzasadnienia farmakokinetycznego – przeglądy tego nie opisują. To raczej marketing niż twarda nauka. Ale samo połączenie trzech dobrze wchłanianych form nie szkodzi – po prostu nie daje dodatkowej korzyści vs jedna dobra forma.
Czy nadmiar cynku szkodzi? Skutki uboczne i przedawkowanie ⚠️
Tak – długotrwałe przekraczanie 40–50 mg/d prowadzi do niedoboru miedzi (anemia, neutropenia, zaburzenia neurologiczne), nudności i paradoksalnego osłabienia odporności. Górna bezpieczna granica to 25 mg/d (EFSA) lub 40 mg/d (NIH).
Przy ostrym zatruciu (np. >100 mg jednorazowo): nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka – zwykle przemijają. Przy przewlekłym nadmiarze (50+ mg/d przez tygodnie–miesiące): niedobór miedzi (cynk blokuje wchłanianie Cu), co prowadzi do anemii, neutropenii, a w skrajnych przypadkach zaburzeń neurologicznych. Obniżenie HDL („dobrego cholesterolu”) opisywano przy dawkach >60 mg/d.
Jak usunąć nadmiar cynku z organizmu?
Wystarczy odstawić suplement – organizm naturalnie wyrówna poziom w ciągu kilku tygodni. Przy podejrzeniu przewlekłego nadmiaru warto zbadać miedź w surowicy i ceruloplazminę. Nie ma potrzeby stosowania chelatacji czy specjalnych procedur – po prostu przestań brać za dużo.
Najczęściej zadawane pytania o cynk (FAQ) ❓
1. Na co pomaga cynk?
Cynk uczestniczy w ponad 300 reakcjach enzymatycznych. Ma najsilniejsze dowody kliniczne na skracanie przeziębień (pastylki do ssania ≥75 mg/d przez 3–7 dni), leczenie trądziku (30–50 mg/d), wsparcie płodności męskiej, poprawę konwersji hormonów tarczycy T4→T3 przy Hashimoto i odrost włosów przy potwierdzonym niedoborze.
2. Jakie są objawy niedoboru cynku?
Najczęstsze objawy to: nawracające infekcje i wolne zdrowienie, wypadanie włosów, trądzik i suchość skóry, wolne gojenie ran, zaburzenia smaku i węchu (jedzenie „nie smakuje”), łamliwe paznokcie, drażliwość i spadek apetytu. U mężczyzn może wystąpić obniżone libido, u dzieci opóźniony wzrost.
3. Kiedy brać cynk – rano czy wieczorem?
Cynk najlepiej przyjmować z posiłkiem – na pusty żołądek może powodować nudności. Pora dnia nie ma znaczenia w badaniach, ważna jest regularność. Nie łącz cynku z żelazem i dużą dawką wapnia w tym samym posiłku (odstęp 2–3 godziny). Przy lewotyroksynie: lek rano na czczo, cynk później z jedzeniem.
4. Co wypłukuje cynk z organizmu?
Cynk wypłukują: diuretyki tiazydowe (zwiększają wydalanie nerkowe), leki na zgagę (omeprazol, pantoprazol – zaburzają wchłanianie z pożywienia), alkohol, nadmiar fitynianów z nienamoczonych strączków i zbóż, intensywne pocenie się przy sporcie lub saunie. Antykoncepcja hormonalna też bywa wymieniana jako czynnik, choć dowody są słabsze.
5. Jaki cynk jest najbardziej przyswajalny?
Najlepiej przyswajalne formy to bisglisynian (chelatowany) i glukonian – oba mają dobrą absorpcję w badaniach porównawczych. Cytrynian cynku to dobra opcja pośrednia. Pikolinian był uważany za najlepszy, ale nowsze przeglądy nie potwierdzają jednoznacznej wyższości. Tlenek cynku – zdecydowanie unikaj jako suplementu doustnego.
6. Cynk z czym nie łączyć?
Nie łącz cynku w jednej dawce z żelazem (konkurują o wchłanianie, odstęp 2–3 godziny), wapniem w dużych dawkach, antybiotykami tetracyklinowymi i fluorochinolonami (chelatacja – cynk osłabia ich działanie, odstęp 2–6 godzin). Przy dawkach powyżej 40 mg/d przez dłuższy czas dodaj 1–2 mg miedzi dziennie.
7. Czy można łączyć cynk z magnezem?
Tak – wbrew powszechnemu przekonaniu cynk i magnez korzystają z różnych transporterów jelitowych i nie konkurują istotnie o wchłanianie. Nie ma konieczności rozdzielania ich o 2 godziny przy typowych dawkach. Przy bardzo wysokich dawkach lub wrażliwym żołądku rozdzielenie może poprawić tolerancję.
8. Czy nadmiar cynku szkodzi?
Tak – długotrwałe przekraczanie 40–50 mg dziennie może prowadzić do niedoboru miedzi (anemia, neutropenia, zaburzenia neurologiczne), nudności, bólów brzucha i paradoksalnego osłabienia odporności. Bezpieczna dawka długoterminowa to 15–25 mg/d w suplementacji. Powyżej 30 mg/d kontroluj morfologię i miedź w surowicy.
Zobacz nasze produkty 🛒
- Cynk Organiczny Trio 15mg 100tabl. Aliness – 3 formy organiczne (pikolinian + cytrynian + glukonian) w jednej tabletce
- Cynk 3 formy + miedź EGCG Skoczylas 60kaps. – cynk z miedzią (idealne przy dłuższej suplementacji >30 mg/d)
- Zinc Glycinate 30mg NOW Foods – bisglisynian, łagodny dla żołądka, wysoka absorpcja
- Na plamki cynk + beta karoten 60kaps. Skoczylas – oczy i skóra
- Witamina C 1000mg z Cynkiem Aliness – odporność: C + Zn w jednej kapsułce
Przeczytaj też 📚
- Witamina C – dawkowanie, formy, kiedy brać [2026]
- Magnez – kiedy brać rano czy wieczorem? [2026]
- Kolagen – co to jest, na co pomaga?
Źródła naukowe 🔗
[1] EFSA Panel on Dietetic Products. Scientific Opinion on Dietary Reference Values for zinc. EFSA J. 2014. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.2903/j.efsa.2014.3844
[2] Hemilä H. Zinc lozenges and the common cold – updated Cochrane evidence. Front Med. 2024. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11078591/
[3] Serum zinc levels and efficacy of zinc treatment in acne vulgaris – meta-analysis. Dermatol Ther. 2021. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/dth.14252
[4] The Role of Zinc in Skin Disorders. Dermatol Res Pract. 2018. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5852775/
[5] NIH Office of Dietary Supplements – Zinc Fact Sheet for Health Professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional/
[6] The Role of Nutritional Supplementation in Hypothyroidism. Quality in Sport. 2024. https://apcz.umk.pl/QS/article/download/56083/40361/164008
[7] The Emerging Role for Zinc in Depression and Psychosis. Front Pharmacol. 2017. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5492454/
[8] Zinc Deficiency – StatPearls (aktualizacja 2025).
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493231/
[9] Zinc and selenium in thyroid and immune function – review. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8879783/
[10] Comparative Absorption and Bioavailability of Various Chemical Forms of Zinc. Nutrients. 2024. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11677333/
[11] Zinc Toxicity: Understanding the Limits. Toxics. 2024. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11243279/
O autorze
Wiktor Smolarek — naturopata i trener personalny z 8-letnim doświadczeniem. Prowadzi sklep Zdrowe Życie Ganesha w Poddębicach (Plac Kościuszki 6A) i współtworzy ofertę Zdrowotka.pl.
📧 Kontakt: biurozdrowotka@gmail.com
💬 Pytania? Zostaw komentarz
📖 Więcej: Zdrowotka.pl/blog
⚠️ Informacja prawna
WAŻNE: Treści w tym artykule mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny.
1. To nie jest porada lekarska: Informacje nie stanowią diagnozy, porady medycznej ani planu leczenia.
2. Konieczność konsultacji: Przed suplementacją cynkiem, zwłaszcza przy Hashimoto, lekach na tarczycę (lewotyroksyna), antybiotykach, ciąży lub karmieniu, skonsultuj się z lekarzem.
3. Nie zastępuje leczenia: Suplementacja cynkiem to uzupełnienie, nie zastąpienie farmakoterapii.
4. Limity bezpieczeństwa: Nie przekraczaj 25–40 mg/d długoterminowo bez kontroli lekarskiej. Przy dawkach >40 mg/d kontroluj morfologię, miedź i żelazo.
5. Wyłączenie odpowiedzialności: Autor i wydawca nie ponoszą odpowiedzialności za skutki stosowania informacji zawartych w artykule bez konsultacji z wykwalifikowanym specjalistą medycznym.
